فتوسل چیست؟ کاربرد، نصب و نقشه و سیم‌کشی

فتوسل یک کلید الکترونیکی حساس به نور است که با تغییر شدت روشنایی محیط، مدار الکتریکی را قطع یا وصل می‌کند. کاربرد اصلی آن روشن و خاموش کردن خودکار روشنایی معابر، حیاط، بیلبورد و تأسیسات صنعتی است. این قطعه در دو نوع کلی سه‌سیم و چهارسیم ساخته می‌شود و انتخاب نوع مناسب به ولتاژ شبکه و نوع مصرف‌کننده (مثلاً آسانسور یا روشنایی) بستگی دارد است.

فتوسل در کاروان صنعت — 7 کالامشاهده و قیمت ←

فتوسل چیست و چه کاربردی دارد

فتوسل (Photocell) در واقع یک سنسور نوری است که به یک رله یا کلید داخلی متصل شده است. وقتی نور محیط از حد آستانه‌ای (مثلاً هنگام غروب) کمتر شود، فتوسل فرمان قطع یا وصل می‌دهد. در شبکهٔ روشنایی، معمولاً با قطع نور، فتوسل مدار را وصل می‌کند تا چراغ‌ها روشن شوند و با طلوع آفتاب، مدار را قطع می‌کند.

کاربردهای اصلی فتوسل:

• روشنایی خودکار معابر، پارکینگ‌ها و تأسیسات
• کنترل روشنایی بیلبوردها و تابلوهای تبلیغاتی
• روشنایی محوطهٔ منزل و ویلا
• در آسانسور برای تشخیص عبور مسافر از درب (فتوسل آسانسور)

در آسانسور، فتوسل معمولاً دو قطعهٔ فرستنده و گیرندهٔ مادون قرمز است که در دو طرف درب نصب می‌شود. با قطع پرتو نور توسط بدن مسافر، مدار فرمان توقف بسته می‌شود و درب از بسته شدن جلوگیری می‌کند. این نوع فتوسل با نوع روشنایی تفاوت دارد و ولتاژ و نقشهٔ آن جداگانه است.

فتوسل چیست و چگونه کار میکند

فتوسل از یک سلول فوتوالکتریک (نیمه‌هادی) ساخته شده است که مقاومت الکتریکی آن با شدت نور تغییر می‌کند. در فتوسل‌های رله‌ای، این تغییر مقاومت به یک مدار الکترونیکی داده می‌شود و خروجی آن یک رله است که کنتاکت‌های آن باز یا بسته می‌شود.

نقشهٔ داخلی فتوسل سه‌سیم:

در فتوسل سه‌سیم، با تاریکی، رله بسته می‌شود و فاز از ورودی به خروجی منتقل می‌گردد. در روشنایی، رله باز می‌شود و مدار قطع است.

نقشهٔ فتوسل چهارسیم:

در نوع چهارسیم، دو خروجی مستقل دارید که می‌توانید دو مدار روشنایی جداگانه را با یک فتوسل کنترل کنید. این نوع برای پروژه‌هایی که دو ناحیه با نیاز مستقل روشنایی دارند مناسب است.

کار فتوسل چیست

کار فتوسل در ساده‌ترین تعریف، تبدیل شدت نور محیط به یک فرمان الکتریکی (قطع یا وصل) است. در روشنایی، این فرمان باعث حذف دخالت انسانی و صرفه‌جویی انرژی می‌شود. در آسانسور، کار فتوسل ایمنی مسافر است؛ یعنی جلوگیری از بسته شدن درب هنگام عبور فرد.

نکتهٔ فنی: فتوسل‌های روشنایی معمولاً دارای تأخیر زمانی (۲ تا ۶۰ ثانیه) هستند تا از قطع و وصل مکرر به‌دلیل عبور ابر یا چراغ خودرو جلوگیری شود. این تأخیر در مشخصات فنی محصول ذکر می‌گردد.

کاربرد فتوسل

• روشنایی معابر و جاده‌ها: رایج‌ترین کاربرد؛ فتوسل روی پایهٔ چراغ نصب می‌شود و با تاریکی هوا مدار را وصل می‌کند.
• تابلوهای تبلیغاتی: برای روشن شدن تابلو در شب و خاموشی در روز.
• محوطه و پارکینگ: روشنایی خودکار حیاط منزل یا پارکینگ مجموعه.
• آسانسور: فتوسل درب آسانسور (فرستنده و گیرنده) برای ایمنی مسافر.
• گلخانه و کشاورزی: کنترل نور مصنوعی برای گیاهان حساس به طول روز.

نصب فتوسل ۱۲ ولت

فتوسل‌های ۱۲ ولت معمولاً در آسانسور یا سیستم‌های کموتاسیون خودرو به کار می‌روند. نصب این نوع ساده‌تر است:

۱. قطع برق کامل مدار.
۲. اتصال سیم مثبت (۱۲V) به ترمینال مثبت فتوسل.
۳. اتصال سیم منفی به ترمینال منفی.
۴. اتصال خروجی فتوسل به مصرف‌کننده (مثلاً چراغ ۱۲ ولت یا رلهٔ درب آسانسور).

ترمینال در کاروان صنعت — 56 کالامشاهده و قیمت ←

نکته: در فتوسل آسانسور، معمولاً دو قطعهٔ جداگانه دارید: فرستنده (با تغذیه) و گیرنده (با خروجی فرمان). نقشهٔ اتصال این دو قطعه در دفترچهٔ نصب سازنده آسانسور ذکر شده است و باید دقیقاً رعایت شود.

راهنمای نصب فتوسل ۴ سیم

نصب فتوسل چهارسیم برای روشنایی:

۱. قطع برق اصلی تابلو.
۲. اتصال سیم نول شبکه به ترمینال N فتوسل.
۳. اتصال سیم فاز شبکه به ترمینال L فتوسل.
۴. اتصال سیم خروجی ۱ به مدار روشنایی اول (مثلاً چراغ‌های معبر).
۵. اتصال سیم خروجی ۲ به مدار روشنایی دوم (مثلاً چراغ‌های حیاط).
۶. اتصال بدنهٔ فتوسل به سیستم ارت (سیم سبز/زرد) برای ایمنی.
۷. بازگردانی برق و تست با پوشاندن سنسور (تاریکی مصنوعی).

نکته: فتوسل‌های چهارسیم معمولاً دارای درجهٔ حفاظت IP44 یا بالاتر هستند و برای نصب بیرونی مناسب‌اند. محل نصب باید دور از نور مصنوعی چراغ‌های مجاور باشد تا خطای عملکرد پیش نیاید.

نقشه فتوسل ۴ سیم

نقشهٔ سیم‌کشی فتوسل چهارسیم به صورت زیر است:

شبکه ۲۲۰ ولت
   |
   +---> L (ورودی فاز) ---> فتوسل
   |
   +---> N (نول) ---> فتوسل
   |
   +---> خروجی ۱ ---> چراغ‌های مدار اول
   |
   +---> خروجی ۲ ---> چراغ‌های مدار دوم

در این نقشه، هر خروجی مستقل از دیگری است. اگر یکی از مدارها نیاز به کلید دستی دارد، می‌توانید یک کلید جداگانه در مسیر خروجی قرار دهید. نکتهٔ مهم: هرگز خروجی‌ها را به یکدیگر اتصال ندهید؛ این کار باعث بی‌اثر شدن جداسازی مدارها می‌شود.

فتوسل آسانسور چیست

فتوسل آسانسور (یا Eye Beam) یک سیستم ایمنی درب است که از دو قطعهٔ فرستنده و گیرندهٔ مادون قرمز تشکیل شده است. فرستنده یک پرتو نامرئی را به گیرنده می‌فرستد. اگر مسافر یا شیء این پرتو را قطع کند، گیرنده فرمان توقف به موتور درب می‌دهد و درب از بسته شدن جلوگیری می‌کند.

نکتهٔ فنی: فتوسل آسانسور با فتوسل روشنایی تفاوت اساسی دارد. اولی ولتاژ پایین (معمولاً ۱۲ یا ۲۴ ولت) و فرکانس مادون قرمز دارد؛ دومی با ولتاژ شبکه ۲۲۰ ولت و نور مرئی کار می‌کند. این دو قابل جایگزینی نیستند.

فتوسل تایمردار چیست

فتوسل تایمردار (Photocell with Timer) یک فتوسل است که علاوه بر سنسور نور، دارای تایمر داخلی یا قابلیت اتصال به تایمر خارجی است. این نوع برای مکان‌هایی مناسب است که نیاز به روشنایی در ساعات خاص شب دارید (مثلاً از غروب تا نیمه‌شب) و در باقی ساعات خاموش باشد.

کارکرد: فتوسل با تاریکی مدار را وصل می‌کند، اما تایمر بعد از مدت تنظیم‌شده (مثلاً ۶ ساعت) مدار را قطع می‌کند. در برخی مدل‌ها، تایمر به‌صورت دیجیتال و قابل برنامه‌ریزی است.

تعمیر فتوسل سه سیم

تعمیر فتوسل سه سیم معمولاً شامل دو حالت است:

• سیم‌کشی خراب: اگر فتوسل روشن یا خاموش نمی‌شود، اول اتصالات را بازدید کنید. سیم نول مشترک شل‌ترین نقطه است.
• سنسور کثیف یا شکسته: اگر فتوسل در روز روشن می‌ماند یا در شب خاموش، سنسور را با پارچهٔ نرم تمیز کنید. اگر گرد و غبار زیاد باشد، عملکرد آن خطا می‌شود.
• رلهٔ داخلی سوخته: اگر با تست ساده (تاریکی مصنوعی) رله کلیک نمی‌کند و ولتاژ ورودی سالم است، رله داخلی آسیب دیده است. تعمیر رله معمولاً اقتصادی نیست و تعویض قطعه توصیه می‌شود.

نکته: قبل از هر تعمیر، برق را قطع کنید. تست ولتاژ با مولتیمتر در حالت AC انجام دهید.

فتوسل سه سیم نصب

نصب فتوسل سه سیم ساده‌ترین نوع است:

۱. قطع برق.
۲. اتصال سیم نول شبکه به ترمینال N.
۳. اتصال سیم فاز شبکه به ترمینال L.
۴. اتصال سیم خروجی به مصرف‌کننده (چراغ یا پریز).
۵. اتصال بدنه به ارت (در صورت وجود).
۶. بازگردانی برق و تست.

نکته: فتوسل سه سیم معمولاً برای یک مدار روشنایی طراحی شده است. اگر نیاز به دو مدار دارید، از نوع چهارسیم استفاده کنید یا یک رلهٔ کمکی (Contactor) در مسیر خروجی قرار دهید.

فتوسل سه سیم نقشه

نقشهٔ سیم‌کشی فتوسل سه سیم:

شبکه ۲۲۰ ولت
   |
   +---> L (ورودی فاز) ---> فتوسل
   |
   +---> N (نول) ---> فتوسل
   |
   +---> خروجی (Load) ---> چراغ

در این نقشه، سیم نول مستقیماً به چراغ نیز می‌رود (معمولاً از طریق تابلو). فتوسل فقط کلید فاز است. اگر چراغ به نول دسترسی ندارد، باید از تابلو یک سیم نول جداگانه به چراغ بکشید.

سؤالات متداول

فتوسل چند آمپر بخرم؟

انتخاب آمپر فتوسل به جریان مصرف‌کننده بستگی دارد است. برای روشنایی معبر با چند چراغ LED، آمپر پایین کافی است. برای مدارهای پرمصرف (مثلاً چراغ‌های متال هالید یا پروژکتورهای بزرگ)، آمپر بالاتر لازم است. در محصولات کاروان صنعت، فتوسل‌های پارس فانال در مدل‌های ۱۰، ۱۶ و ۲۰ آمپر عرضه می‌شود. محاسبهٔ دقیق جریان مدار را از مهندس برق بخواهید.

فتوسل سه سیم با چهارسیم چه فرقی دارد؟

فتوسل سه سیم یک خروجی دارد و برای یک مدار روشنایی مناسب است. فتوسل چهارسیم دو خروجی مستقل دارد و می‌تواند دو مدار جداگانه را کنترل کند. در غیر این صورت، عملکرد سنسور و رله یکسان است.

فتوسل را کجا نصب کنم؟

محل نصب باید دور از نور مصنوعی چراغ‌های مجاور باشد. اگر فتوسل نور چراغ خودش را ببیند، ممکن است دچار نوسان (قطع و وصل مکرر) شود. ارتفاع نصب معمولاً ۲ تا ۳ متر از سطح زمین است.

فتوسل آسانسور با فتوسل روشنایی یکی است؟

نه. فتوسل آسانسور با ولتاژ پایین (۱۲ یا ۲۴ ولت) و پرتو مادون قرمز کار می‌کند. فتوسل روشنایی با ولتاژ شبکه ۲۲۰ ولت و نور مرئی. این دو قابل جایگزینی نیستند.

فتوسل تایمردار چگونه کار می‌کند؟

فتوسل تایمردار با تاریکی مدار را وصل می‌کند و بعد از مدت تنظیم‌شده (مثلاً ۴ یا ۶ ساعت) آن را قطع می‌کند. این نوع برای صرفه‌جویی انرژی در مکان‌هایی که نیاز به روشنایی تمام‌شب نیست مناسب است.

چرا فتوسل من در روز روشن می‌ماند؟

محتمل‌ترین علت کثیفی سنسور یا وجود نور مصنوعی در محدودهٔ دید سنسور است. سنسور را تمیز کنید و مطمئن شوید که نور چراغ‌های مجاور به آن نمی‌تابد. اگر مشکل باقی ماند، رلهٔ داخلی ممکن است آسیب دیده باشد.