کنتاکتور چیست؟ کاربرد، انواع و نصب

کنتاکتور یک کلید الکترومغناطیسی است که برای قطع و وصل کردن مدارهای الکتریکی پرمصرف، به‌ویژه مدارهای سه فاز و تک فاز، استفاده می‌شود. این قطعه با دریافت فرمان از یک مدار فرمان (مانند بوبین، تایمر یا ترموستات)، کنتاکت‌های اصلی خود را باز یا بسته می‌کند و به این ترتیب جریان برق را در مدار قدرت کنترل می‌کند. کنتاکتورها در تابلوهای برق، تأسیسات صنعتی، سیستم‌های تهویه مطبوع و بانک‌های خازنی کاربرد گسترده‌ای دارند.

کنتاکتور چیست و چگونه کار میکند

کنتاکتور از دو بخش اصلی تشکیل شده است: بوبین (سیم‌پیچ) و کنتاکت‌ها. بوبین یک سیم‌پیچ الکترومغناطیسی است که با اعمال ولتاژ (مثلاً ۲۴ ولت، ۲۲۰ ولت یا ۳۸۰ ولت) میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. این میدان، هستهٔ آهنی متحرک را به سمت خود می‌کشد و باعث بسته شدن کنتاکت‌های اصلی (که معمولاً از جنس نقره یا آلیاژ مس هستند) می‌شود. با قطع ولتاژ بوبین، فنر برگشت‌دهنده، کنتاکت‌ها را به حالت اولیه باز می‌گرداند.

کنتاکتورها علاوه بر کنتاکت‌های اصلی (که برای عبور جریان مدار قدرت استفاده می‌شوند)، می‌توانند کنتاکت کمکی نیز داشته باشند. کنتاکت‌های کمکی (معمولاً با علامت NO یا NC) برای مدار فرمان، نمایش وضعیت یا راه‌اندازی موتور استفاده می‌شوند و جریان بسیار کمی از آن‌ها عبور می‌کند.

وظیفه کنتاکتور چیست

وظیفهٔ اصلی کنتاکتور، قطع و وصل کردن مدارهای الکتریکی از راه دور است. به عبارت دیگر، با یک فرمان کوچک (مثلاً فشار دادن یک شستی یا سیگنال یک تایمر)، می‌توان جریان بسیار زیادی (تا چند صد آمپر) را کنترل کرد. کاربردهای رایج کنتاکتور عبارتند از:

• راه‌اندازی و قطع موتورهای الکتریکی سه فاز و تک فاز
• کنترل روشنایی و مدارهای روشنایی بزرگ
• قطع و وصل بانک‌های خازنی برای اصلاح ضریب توان
• کنترل کولرهای گازی و سیستم‌های تهویه مطبوع
• راه‌اندازی مدارهای ستاره-مثلث برای کاهش جریان راه‌اندازی موتور

کنتاکتور چیست و انواع آن

کنتاکتورها بر اساس معیارهای مختلفی دسته‌بندی می‌شوند:

بر اساس نوع جریان مدار قدرت

• کنتاکتور سه فاز: برای قطع و وصل مدارهای سه فاز (۳۸۰ ولت) استفاده می‌شود و دارای سه کنتاکت اصلی است.
• کنتاکتور تک فاز: برای مدارهای تک فاز (۲۲۰ ولت) استفاده می‌شود و معمولاً دو کنتاکت اصلی دارد.

بر اساس کاربرد

• کنتاکتور موتوری: برای راه‌اندازی موتورهای الکتریکی طراحی شده و در کلاس AC-3 کار می‌کند.
• کنتاکتور خازنی: برای قطع و وصل بانک‌های خازنی طراحی شده و در کلاس AC-6b کار می‌کند. این کنتاکتورها باید بتوانند جریان هجومی بالای خازن‌ها را تحمل کنند.
• کنتاکتور هوشمند: دارای مدار الکترونیکی داخلی برای کنترل زمان‌بندی و عملکردهای خاص (مانند ستاره-مثلث) است.

بر اساس جریان نامی

کنتاکتورها در جریان‌های نامی مختلفی ساخته می‌شوند؛ از چند آمپر (مثلاً ۹ آمپر) تا چند صد آمپر (مثلاً ۶۳۰ آمپر). در محصولات کاروان صنعت، نمونه‌هایی با جریان‌های ۹۵ آمپر، ۴۰۰ آمپر و ۶۳۰ آمپر دیده می‌شود.

کنتاکتور سه فاز در کاروان صنعت — 16 کالامشاهده و قیمت ←

بر اساس ولتاژ بوبین

بوبین کنتاکتورها با ولتاژهای مختلفی ساخته می‌شوند: ۲۴ ولت AC/DC، ۱۱۰ ولت، ۲۲۰ ولت، ۳۸۰ ولت و حتی بوبین‌های دوگانه (مثلاً ۱۰۰ تا ۲۵۰ ولت AC/DC). انتخاب ولتاژ بوبین باید با مدار فرمان هماهنگ باشد.

بوبین کنتاکتور در کاروان صنعت — 5 کالامشاهده و قیمت ←

جدول مشخصات فنی کنتاکتورها

نصب بی متال روی کنتاکتور

بی‌متال (بیمتال) یک رلهٔ حفاظتی است که برای محافظت از موتور در برابر اضافه‌بار استفاده می‌شود. نصب بی‌متال روی کنتاکتور معمولاً به دو صورت انجام می‌شود:

1. نصب مستقیم (اتصال مکانیکی): بی‌متال به‌طور مستقیم روی پایهٔ کنتاکتور نصب می‌شود. این روش برای کنتاکتورهای کوچک و متوسط رایج است و اتصال الکتریکی بین کنتاکتور و بی‌متال از طریق ترمینال‌های مخصوص انجام می‌شود.
2. نصب جداگانه: بی‌متال در کنار کنتاکتور روی ریل یا صفحهٔ نصب قرار می‌گیرد و با سیم به خروجی کنتاکتور متصل می‌شود.

در هر دو روش، خروجی بی‌متال به موتور و ورودی آن به کنتاکتور متصل می‌شود. کنتاکت‌های کمکی بی‌متال (معمولاً 95-96 برای قطع و 97-98 برای آلارم) در مدار فرمان قرار می‌گیرند تا در صورت اضافه‌بار، مدار فرمان را قطع کنند.

کنتاکتور کولر گازی چیست

کنتاکتور کولر گازی یک کنتاکتور تک فاز یا سه فاز است که برای کنترل کمپرسور و فن کندانسور در کولرهای گازی استفاده می‌شود. این کنتاکتور معمولاً در داخل یونیت بیرونی کولر گازی نصب می‌شود و وظیفهٔ قطع و وصل جریان کمپرسور را بر اساس فرمان ترموستات یا برد الکترونیکی بر عهده دارد.

کنتاکتور کولر گازی معمولاً دارای یک بوبین ۲۲۰ ولت و دو یا سه کنتاکت اصلی است. جریان نامی آن بسته به ظرفیت کولر گازی متفاوت است؛ برای کولرهای گازی خانگی معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ آمپر و برای کولرهای گازی صنعتی بیشتر است.

کنتاکتور کولر گازی کجاست

کنتاکتور کولر گازی معمولاً در یونیت بیرونی (کندانسور) کولر گازی قرار دارد. برای دسترسی به آن، باید درب کناری یا بالای یونیت بیرونی را باز کنید. کنتاکتور معمولاً در نزدیکی کمپرسور، روی صفحهٔ فلزی یا پلاستیکی نصب شده است و با سیم‌های ضخیم به کمپرسور و منبع تغذیه متصل می‌شود.

در برخی مدل‌های کولر گازی، کنتاکتور ممکن است در یونیت داخلی یا در جعبهٔ ترمینال قرار داشته باشد، اما این حالت کمتر رایج است.

کنتاکتور بانک خازنی چیست

کنتاکتور بانک خازنی نوع خاصی از کنتاکتور است که برای قطع و وصل بانک‌های خازنی (برای اصلاح ضریب توان) طراحی شده است. این کنتاکتورها در کلاس AC-6b کار می‌کنند و باید بتوانند جریان هجومی بالای خازن‌ها (که می‌تواند تا ۲۰ برابر جریان نامی باشد) را تحمل کنند.

کنتاکتورهای خازنی معمولاً دارای مقاومت‌های پیش‌شارژ داخلی هستند که جریان هجومی را محدود می‌کنند. در محصولات کاروان صنعت، نمونه‌هایی با توان خازنی ۲.۵ تا ۶۰ کیلووار دیده می‌شود. انتخاب کنتاکتور خازنی باید بر اساس توان خازنی (کیلووار) و جریان نامی انجام شود.

کنتاکتور تک فاز چیست

کنتاکتور تک فاز برای قطع و وصل مدارهای تک فاز (۲۲۰ ولت) استفاده می‌شود. این کنتاکتورها معمولاً دارای دو کنتاکت اصلی هستند و برای کنترل موتورهای تک فاز، روشنایی، کولرهای گازی و سایر بارهای تک فاز استفاده می‌شوند.

بوبین کنتاکتور تک فاز معمولاً با ولتاژ ۲۲۰ ولت تغذیه می‌شود، اما مدل‌هایی با بوبین ۲۴ ولت نیز وجود دارد. جریان نامی این کنتاکتورها معمولاً بین ۹ تا ۹۵ آمپر است.

کنتاکتور سه فاز چیست

کنتاکتور سه فاز برای قطع و وصل مدارهای سه فاز (۳۸۰ ولت) استفاده می‌شود و دارای سه کنتاکت اصلی است. این کنتاکتورها پرکاربردترین نوع کنتاکتور در صنعت هستند و برای راه‌اندازی موتورهای سه فاز، کنترل سیستم‌های تهویه، پمپ‌ها و سایر تجهیزات صنعتی استفاده می‌شوند.

کنتاکتورهای سه فاز در جریان‌های نامی مختلفی ساخته می‌شوند؛ از چند آمپر تا ۶۳۰ آمپر. توان موتوری که یک کنتاکتور سه فاز می‌تواند کنترل کند، به جریان نامی و ولتاژ شبکه بستگی دارد. به عنوان مثال، یک کنتاکتور ۴۰۰ آمپر می‌تواند موتوری با توان حدود ۲۵۰ کیلووات را در شبکهٔ ۳۸۰ ولت کنترل کند.

نصب کنتاکتور سه فاز اشنایدر

نصب کنتاکتور سه فاز (از جمله مدل‌های اشنایدر) شامل مراحل زیر است:

1. قطع برق: قبل از هر کاری، برق مدار را کاملاً قطع کنید.
2. نصب روی ریل یا صفحه: کنتاکتور را روی ریل استاندارد (DIN) یا صفحهٔ نصب قرار دهید و آن را محکم کنید.
3. اتصال مدار قدرت: سیم‌های فاز (L1، L2، L3) را به ورودی کنتاکتور (ترمینال‌های 1، 3، 5) و سیم‌های خروجی به موتور یا بار را به ترمینال‌های خروجی (2، 4، 6) متصل کنید.
4. اتصال بوبین: سیم‌های مدار فرمان را به ترمینال‌های بوبین (معمولاً A1 و A2) متصل کنید.
5. اتصال کنتاکت‌های کمکی: در صورت نیاز، کنتاکت‌های کمکی را به مدار فرمان متصل کنید.
6. بررسی نهایی: پس از اتمام سیم‌کشی، اتصالات را بررسی و برق را وصل کنید.

نکته: در کنتاکتورهای اشنایدر، ترمینال‌های بوبین معمولاً با A1 و A2 مشخص می‌شوند و کنتاکت‌های کمکی با اعداد 13-14 (NO) و 21-22 (NC) مشخص می‌شوند.

نقشه نصب کنتاکتور سه فاز پارس فانال

نقشهٔ نصب کنتاکتور سه فاز پارس فانال مشابه سایر کنتاکتورهای سه فاز است. در این نقشه:

• مدار قدرت: سه فاز ورودی به ترمینال‌های 1، 3، 5 و خروجی به موتور از ترمینال‌های 2، 4، 6 متصل می‌شود.
• مدار فرمان: بوبین کنتاکتور (ترمینال‌های A1 و A2) از طریق یک شستی استپ، شستی استارت و کنتاکت کمکی (برای قفل‌کنندگی) تغذیه می‌شود.
• بی‌متال: در مسیر مدار فرمان، کنتاکت 95-96 بی‌متال به صورت سری قرار می‌گیرد تا در صورت اضافه‌بار، مدار فرمان قطع شود.

در مدل‌های پارس فانال، کنتاکت‌های کمکی معمولاً با اعداد 13-14 (NO) و 21-22 (NC) مشخص می‌شوند. ولتاژ بوبین این کنتاکتورها می‌تواند ۲۴، ۱۱۰، ۲۲۰ یا ۳۸۰ ولت باشد.

سؤالات متداول

آیا کنتاکتور با رله تفاوت دارد؟

بله. کنتاکتور برای جریان‌های بالا (معمولاً بالای ۹ آمپر) و مدارهای قدرت طراحی شده است، در حالی که رله برای جریان‌های پایین و مدارهای فرمان استفاده می‌شود. کنتاکتورها همچنین دارای کنتاکت‌های اصلی با فاصلهٔ بازشوندگی بیشتر هستند.

ولتاژ بوبین کنتاکتور را چگونه انتخاب کنیم؟

ولتاژ بوبین باید با ولتاژ مدار فرمان هماهنگ باشد. اگر مدار فرمان ۲۲۰ ولت است، بوبین ۲۲۰ ولت انتخاب کنید. برای مدارهای فرمان ۲۴ ولت (مثلاً در تابلوهای PLC)، بوبین ۲۴ ولت مناسب است.

آیا می‌توان از کنتاکتور سه فاز برای مدار تک فاز استفاده کرد؟

بله، می‌توان از یک کنتاکتور سه فاز برای قطع و وصل یک مدار تک فاز استفاده کرد، اما فقط از دو کنتاکت اصلی آن استفاده می‌شود. این کار از نظر فنی اشکالی ندارد، اما از نظر اقتصادی معمولاً به‌صرفه نیست.

کنتاکتور خازنی با کنتاکتور معمولی چه فرقی دارد؟

کنتاکتور خازنی برای تحمل جریان هجومی بالای خازن‌ها طراحی شده است و معمولاً دارای مقاومت‌های پیش‌شارژ داخلی است. کنتاکتور معمولی ممکن است در اثر جریان هجومی خازن‌ها آسیب ببیند.

آیا نصب کنتاکتور نیاز به تخصص دارد؟

بله. نصب کنتاکتور، به‌ویژه در مدارهای سه فاز و صنعتی، نیاز به دانش فنی و رعایت اصول ایمنی دارد. توصیه می‌شود نصب توسط برقکار ماهر انجام شود.